Na końcu zdania

Na końcu każdego zdania czeka początek tekstu. Dzięki przemyślanej kompozycji, zdanie na początku wprowadzi temat i zaintryguje, a w utworach narracyjnych często zawiąże akcję i określi kluczowe postacie. Przy odpowiednim doborze słów, pierwsze zdanie może też streścić całą fabułę.

Zapisz kilka zdań, które liczą nie mniej niż 6 słów.

Mogą opisywać zdarzenia, które pamiętasz z tego tygodnia, rutyny albo tematy, które zastanawiały cię w ostatnim czasie, w tym emocje, wspomnienia, zjawiska, relacje.

Nie oceniaj ich przydatności czy stylistyki, na tym etapie ważniejsze jest rozpisanie się niż precyzyjna konstrukcja czy styl. Możesz też skorzystać z szybkiego ćwiczenia na przełamanie blokady pisarskiej, opartego na radzie Stephena Kinga, które znajdziesz tutaj.

Tylko jedno zdanie

Wybierz tylko jedno zdanie, którego konstrukcję i styl chcesz dopracować w dalszych krokach i potraktować je jako początek tekstu.

Zastanów się, jaką treść chcesz w tym zdaniu przekazać i co w nim podkreślić. Klarowność tematu pomaga ubrać zdanie w słowa i zachować tylko te, które są niezbędne dla treści i stylu.

2-3-1

Przepisz swoje zdanie tak, aby najważniejsza treść była na końcu, w myśl struktury 2-3-1. Metoda ta podpowiada kolejność w jakiej organizować treści w tekstach krótkich, na przejrzystości których nam szczególnie zależy:

• 2 – wstęp – wprowadza temat i przykuwa uwagę; w tekście drugi co do ważności, stąd dwójka w nazwie;
• 3 – rozwinięcie – bez którego tekst byłby niepełny lub mniej zrozumiały;
• 1 – zakończenie – treści, które chcemy podkreślić; podsumowanie; możliwe zaskoczenie i naprowadzenie na nową interpretację całości.

Strukturę tę łatwo dostrzec w poezji i krótkich utworach narracyjnych, jak opowiadania, gdzie zasadniczym budulcem jest zdanie. Szczególnie przydaje się w porządkowaniu zdań bardziej rozbudowanych i sekwencji kilku zdań, które tworzą spójny fragment. Jest też oczywista w krótszych jednozdaniowcach o aforystycznym charakterze, np.

• Każdy z nas, chcąc czy nie chcąc, bierze udział w wielkiej loterii nieszczęść. (Antoni Słonimski)
• Boję się aniołów, są dobrzy, zgodzą się być szatanami. (Stanisław Jerzy Lec)
• Wyobraź sobie / jedzenia wystarczy dla wszystkich / ale ktoś prędzej je wyrzuci niż się nim z tobą podzieli (plakat Loesje)

Bez środkowej części, czasem po niewielkich zmianach stylistycznych, teksty te byłyby zrozumiałe. Straciłyby jednak fragment wzmacniający przekaz, który gwarantuje również szybkie odczytanie ich zgodnie z intencją autora/autorki. Zamiast zastanawiać się, co dokładniej tekst próbuje powiedzieć, możemy skupić się na przekazie i refleksji, do jakiej zachęca.

Najważniejsze na końcu zdania

Metoda 2-3-1 opiera się na mechanizmie pamięci, szczególnie krótkotrwałej, i efekcie świeżości. Według niego mózg lepiej zapamiętuje to, co zostaje pokazane jako ostatnie czy wypowiedziane na końcu zdania lub wyliczenia. Im później coś zostaje pokazane lub wypowiedziane, tym silniej oddziałuje na naszą percepcję i tym łatwiej te treści odtworzyć. Z tego też względu – jeśli zdanie ma być początkiem tekstu – na jego koniec powinno trafić słowo lub fraza, którą mózg płynnie połączy z kontynuacją.

Nawet w najprostszych zdaniach ostatnie słowo będzie podkreślać różne treści, np.

• w zdaniu „Trampki okazały się niewygodne” końcówka charakteryzuje trampki;
• zaś zdanie „Niewygodne okazały się trampki” opisuje sytuację, w której ktoś może przymierzać różne rodzaje butów i te konkretne są niewygodne.

Dalszy opis w tych zdaniach, złożonych z tych samych słów, ale ułożonych w innej kolejności, byłby różny. W pierwszym można opisać np. dlaczego trampki są niewygodne lub konsekwencje noszenia niewygodnych trampek.

W drugim np. dokładniej opisać przymierzanie różnych butów i towarzyszące temu emocje lub porównać trampki do innego obuwia i na tej podstawie stworzyć charakterystykę wygodnych butów.

Przyjmij założenie, że dowolne zdanie jest równie dobrym początkiem jak każde inne, i swoje przepisane zdanie potraktuj jak punkt wyjścia do dalszego tekstu.

Zawieś oczekiwania i podejdź do kontynuacji jak do eksperymentu. Idź za stylem i formą, jakie podpowiada treść oraz słowem/frazą, która znalazła się na końcu zdania, na przykład:

• jeśli zdanie opisuje zdarzenie, będzie dobrym punktem wyjścia do opowiadania;
• jeśli to opis przyrody, dopisz detale;
• gdy wprowadza do świata fantastycznego, nabuduj jego dalsze elementy;
• jeśli opisuje postać, scharakteryzuj ją dokładniej;
• gdy tworzy metaforę, może być początkiem wiersza lub poetyckiej prozy.

W prozie

W utworze narracyjnym pierwsze zdanie powinno intrygować i może zapowiadać dalszą akcję lub wprowadzać ważne postacie i relacje między nimi:

❝ Gdy Gregor Samsa obudził się pewnego rana z niespokojnych snów, stwierdził, że zamienił się w łóżku w potwornego robaka. ❞

(„Przemiana”, Franz Kafka, przeł. Juliusz Kydryński)

❝ Dziesięć dni po zakończeniu wojny moja siostra Laura zjechała samochodem z mostu. ❞

(„Ślepy zabójca”, Margaret Atwood, przeł. Małgorzata Hesko-Kołodzińska)

❝ Tego lata, kiedy ojciec kupił niedźwiedzia, nikogo z nas jeszcze nie było na świecie; nie zostaliśmy nawet poczęci: ani Frank, najstarszy; ani Franny, najbardziej hałaśliwa; ani ja, następny z kolei; ani dwoje z najmłodszych, Lilly i Jajo. ❞

(„Hotel New Hampshire”, John Irving, przeł. Michał Kłobukowski)

Skrót fabuły

Czasem początek może też streszczać fabułę, w myśl założenia, że ważniejsze są detale i rozwój akcji, motywacje postaci i nastrój. Przykładem będzie „Tunel”, w którym Ernesto Sábato w pierwszym zdaniu wyjawia tragiczny koniec wydarzeń i charakteryzuje narratora:

❝ Wystarczy powiedzieć, że jestem Juan Pablo Castel, malarz, który zabił Marię Iribarne; przypuszczam, że proces jest w pamięci wszystkich i że nie potrzeba więcej wyjaśnień na temat mojej osoby. ❞

(przekład: Józef Keksztas)

Z kolei w zdaniu otwierającym horror „To”, Stephen King nakreśla trzon fabuły dzięki pojemnemu słowu „koszmar” (w którym składa też obietnicę gatunkową), określeniu czasu w latach i opisaniu zdarzenia uruchamiającego całą akcję:

❝ Z tego, co wiem, koszmar, który nie miał się zakończyć przez całe dwadzieścia osiem lat (jeżeli w ogóle się skończył), zaczął się od małej łódki zrobionej z gazety i puszczonej w rynsztoku. ❞

(przekład: Robert Lipski)

Jeśli podejdziesz do swojego zdania jak eksperymentu, zawsze możesz go powtórzyć i napisać drugą wersję tekstu, zmieniając formę i styl.

Cięcie

Jeśli twój tekst jest wystarczająco długi, możesz pójść o krok dalej i uciąć pierwsze zdanie albo pierwsze i ostatnie.

Jak bardzo zmienia się wtedy przesłanie i zrozumiałość tekstu? Być może po ucięciu i dodatkowych zmianach tekst zyskuje na stylu?
Czasem to pozornie radykalne podejście sprawia, że początek staje się bardziej intrygujący, nie tracąc przy tym na idei czy stylu.

Redagowanie tekstów

Jak redagować teksty? Praktyczne wskazówki daje również Marcin Orliński w artykule „Jak z tekstu zrobić petardę„. 

Pochodzi z książki „Wyobraźnia | zbiór reguł jest nieograniczony” wydanej przez Loesje i dostępnej jako nieodpłatny e-book. 

Inne ćwiczenia na rozpisanie się znajdziesz u Loesje w tematycznej kategorii „kreatywne pisanie„.