Dadaiku
Przepis na dadaiku? Bierz garściami z dadaizmu i haiku i na każdym kroku ufaj swojej kreatywności.
Dada!
Słowo znaczące wszystko i nic stało się nazwą ruchu artystycznego, który zaczął kształtować się w Zurychu w 1915 roku, w środowisku artystek i artystów chroniących się tu przed I wojną światową. Powstał z potrzeby odrzucenia militaryzmu i brutalności wojny, języka propagandy, uniformizacji, założeń „dobrego wychowania”.
W rocznicę szturmu na Bastylię, 14 lipca 1916 roku, poeta Hugo Ball odczytał „Manifest dadaistyczny” jako sprzeciw wobec bezsensu wojny i wyprania słów ze znaczenia, postulując zamiast tego eksplorowanie tekstury języka – fonetyki, intonacji, rytmu. Eksperymentom językowym sprzyjała wielojęzyczność osób tworzących w duchu dada – z Francji, Niemiec, Rumunii, Imperium Ottomańskiego. Samo słowo „dada” może oznaczać np. w rumuńskim „tak, tak”, a we francuskim konia na kiju. Najbardziej miało jednak podkreślać chęć uwolnienia się od narzuconych znaczeń i wolność ekspresji. Założenia dadaizmu i jego zasadnicze pytanie – czym jest sztuka – rezonowały w nurtach artystycznych we wszystkich kolejnych dekadach.
Pisz dada!
Dadapisanie to poezja fonetyczna, w której brzmienie słów nie jest powiązane z ich znaczeniem. Utwory dźwiękowe bawią się powtórzeniami sylab, rytmem, fonetyczną fakturą słów. Powstają po to, aby je odtworzyć, nadając im intonację i przypisując emocje.
Na miesiąc przed odczytaniem „Manifestu Dadistycznego”, Hugo Ball – ubrany w kostium, który określał „czarodziejskim biskupem” – wykonał przed publicznością w Cabaret Voltaire w Zurychu swój pierwszy wiersz fonetyczny, „gadji beri bimba„:
gadji beri bimba
glandridi laula lonni cadori gadjama gramma berida bimbala glandri galassassa laulitalomini
gadji beri bin blassa glassala laula lonni cadorsu sassala bim
To jedynie trzy pierwsze wersy utworu, liczącego 18 linii różnej długości. Jak brzmiał wiersz w oryginale? Tego nie wiadomo, bo występ Hugo Balla nie został nagrany. Pewne jest to, że każda kolejna odczytująca go osoba wykona go inaczej, jak na przykład tu czy tu.
Dadaiku, czyli…
Przepis na dadaiku jest prosty: zmiksuj minimalistyczną formę haiku z abstrakcją dadaistycznej poezji fonetycznej.
Składniki z poezji fonetycznej już znasz, a co nieco o haiku znajdziesz nieco niżej. Najtrudniejszy krok w tym przepisie? Zawieszenie normatywnej logiki i bieżącego oceniania procesu twórczego. Dlatego na końcu znajdziesz gotowe zestawy sylab, z których możesz skorzystać i od razu przejść do stworzenia swojego dadaiku.
Haiku
To krótka nierymowana formą poetycką zakorzenioną w kulturze japońskiej. Pierwotnie stanowiła wprowadzenie do dłuższych utworów, renga, zaś z czasem stała się samodzielnym wierszem. Opisuje ulotne impresje, olśnienia codziennością, moment zadumy nad przepływem czasu.
W języku japońskim te krótkie wiersze zwykle zapisuje się w jednej linii. W językach, w których zapis nie opiera się na znakach logograficznych, np. operujących czcionką łacińską, często dzieli się na trzy wersy.
Najczęściej środkowy liczy najwięcej sylab, a popularnym układem jest formuła 5-7-5 (sylab) – która jednak nie jest regułą.
W typowym haiku ważne jest odniesienie do pory roku lub/i przyrody, które może otwierać albo zamykać utwór, z przyrodą zderzony jest opis nieoczywistego działania lub wydarzenia, zderzenie ma tworzyć pauzę i przeskok, a także oddziaływać na wyobraźnię – opiera się na skojarzeniu na tyle odległym, by wywołać zaskoczenie, a jednocześnie powiązanym z odniesieniem do przyrody.
Mistrzem haiku jest XVII-wieczny poeta Matsuo Bashō:
chwila pożegnania
na plecach dźwiga
samotność jesiennego wiatru
◦
późną nocą
widzę złodzieja co ukradł
koniec roku
◦
wiosno wiosno
wspaniała jesteś wiosno
i tak dalej
Skorzystaj z dowolnego zestawu sylab poniżej (albo wymyśl własny). Jeśli chcesz, w gotowym zestawie wprowadź zmiany, w tym możesz zmienić a i e na ą i ę.
Zestaw 1
BA RE WI MO LU SZY
Zestaw 2
FA NE ZI RZO CU KY
Zdecyduj, ile sylab będzie w każdym wersie. Typowy układ to 5-7-5. Jedna sylaba to jedna samogłoska i dowolna liczba spółgłosek, więc do sylab z zestawu możesz dodać dźwięki spółgłoskami.
Zdecyduj też, na ile chcesz skorzystać z treści, jakie niesie typowe haiku. Czy chcesz utrzymać tematykę przyrody, pory roku? Jeśli tak, jakimi sylabami chcesz je oddać?
A może wolisz skorzystać tylko z tego, że haiku to forma, która stara się uchwycić moment olśnienia i zdumienia i w swoim utworze chcesz oddać tylko emocje?
W dadaiku wszystko jest możliwe!
Samo napisanie dadaiku to połowa drogi. Poezja fonetyczna powstaje po to, aby ją odczytać. Zdecyduj więc o emocjach, które przekazuje utwór jako całość lub jego poszczególne fragmenty. Z pomocą może tu przyjść koło emocji.
Redagowanie tekstów
Jak redagować teksty? Praktyczne wskazówki daje również Marcin Orliński w artykule „Jak z tekstu zrobić petardę„.
Pochodzi z książki „Wyobraźnia | zbiór reguł jest nieograniczony” wydanej przez Loesje i dostępnej jako nieodpłatny e-book.
Inne ćwiczenia na rozpisanie się znajdziesz u Loesje w tematycznej kategorii „kreatywne pisanie„.